7 . پول پول رايج در ممالك اسلامى ، دينار طلا و درهم نقره بود . در بخشهاى غربى قلمرو اسلامى ، به ويژه آن بخشهايى كه پيش از اسلام تابع امپراتورى بيزانس بود ، دينار رواج داشت . در حالى كه در بخشهاى شرقى يعنى عراق و فارس درهم رايج بود . بر روى نخستين سكه‌هايى كه در سرزمينهاى اسلامى ضرب مىشد ، مانند سكه‌هاى رومى ، حاوى نقوشى چون صليب ، تاج و چوگان بود . سكه‌هاى ديگرى نيز در دورهء خلفاى راشدين و امويان ضرب گرديد ، ولى رواج تام نيافت و معاملات با دينار و درهم رومى و ايرانى صورت مىگرفت . تا اينكه عبدالملك مروان به توصيهء امام باقر ( ع ) سكه‌هاى رايج را جمع‌آورى و سكه‌هاى اسلامى ضرب كرد . بعدها با گسترش قلمرو مسلمانان و تشكيل حكومتهاى مقتدر ، سكه‌هاى اسلامى در شهرهاى مهم خراسان ، عراق ، شام ، افريقيه و اندلس ضرب مىشد و به اقتضاى زمان و مكان و سياستهاى مالى و افزايش طلا و نقره ، حجم و شكل آن تغيير مىيافت . « 1 » معامله‌هاى بزرگ نياز به وسيلهء پرداختى خراب نشدنى و سبك وزنى داشت كه در ضمن از دسترس دزد هم به دور باشد . اين وسيلهء پرداختها اغلب نام فارسى داشت . يكى از علما كه به اندلس مىرفت پنج هزار درهم نقد و يك سفته همراه داشت . از نقل ناصرخسرو در سفرنامه‌اش چنين برمىآيد كه در روزگار وى دولتمندان ، كسانى را نزد دوستان و يا نمايندگانشان براى گرفتن پول در شهرى ديگرى مىفرستادند و آنان در قبال پرداخت مبلغ مورد نظر از گيرنده دست خطى مىگرفتند كه نزد سفارش دهنده معتبر بود . اخشيد ، حكمران مصر ، نيز براى نماينده‌اش در بغداد سفته‌هايى به مبلغ سه هزار دينار به حساب ابن مقلهء وزير فرستاد . ديگر از وسايل معاملات « صَك » بود كه در اصل به معناى رسيد بدهى است . وقتى كسى ملكى مىخريد صك خريد نوشته مىشد . صك در عراق مشابه چك امروز بوده است . « 2 » 8 . دورنماى آينده نظر به تحولات جهانى در سطوح فرهنگى و تمدنى و تأثيراتى كه جنبه‌هاى اقتصادى ملتها مىگذارد ، مناسب‌ترين و سودمندترين راه پيش روى ملتهاى اسلامى آن است كه همكارى با يكديگر را

--> ( 1 ) . تاريخ سياسى اسلام ، ج 4 ، ص 331 ؛ دانشنامهء جهان اسلام ، مقالهء پول ( 2 ) . ر . ك . تمدن اسلامى در قرن چهارم ، ص 210 - 211